Historia

Jubileusz 115-lecia

Polskiego Związku Chórów i Orkiestr w Bydgoszczy

Obchodzony w tym roku jubileusz 115-lecia bydgoskiego oddziału Polskiego Związku Chórów i Orkiestr (PZChiO) skłania do refleksji na temat roli i znaczenia amatorskiego ruchu muzycznego, jego genezy i zmieniającej się w ciągu dziejów funkcji.

Chęć przeżywania piękna, poszukiwania artystycznego sposobu wyrażania uczuć i emocji, próby ucieczki od monotonii codzienności, niemal od początku istnienia towarzyszyły ludzkości. Sam termin „ruch amatorski” w Polsce pojawił się pod koniec XIX wieku i wiązał się z dużym zainteresowaniem i bardzo intensywnym rozwojem artystycznej działalności różnych grup społecznych i powstawaniem m.in. teatrów, chórów, zespołów ludowych, orkiestr dętych itp.

W drugiej połowie XIX wieku administracja pruska, współdziałając z organizacją pruskich junkrów, wypowiedziała zdecydowaną walkę wszelkim przejawom polskości. Niszczono nie tylko polskie szkoły lecz także wszelkiego rodzaju towarzystwa i organizacje, które miałyby na celu krzewienie polskiej kultury. Istnienie tych towarzystw wykorzystywali jednak polscy działacze społeczno-oświatowi organizując przy nich różne sekcje kulturalne, w tym także sekcje śpiewu chóralnego, propagując idee przetrwania i wyzwolenia narodowego, zachowania języka, kultury i obyczajów. Można zatem stwierdzić, iż powstałe w XIX wieku zespoły chóralne były twierdzami patriotyzmu, stanowiły ostoje polskości, skupiały wokół siebie ludzi dla których słowo i pieśń były jedyną nadzieją na istnienie narodu.

Pierwszy polski zespół śpiewaczy w Bydgoszczy powstał jako sekcja śpiewu chóralnego w 1872 roku przy Towarzystwie Przemysłowym, założonym przez posła ziemi bydgoskiej – Teofila Magdzińskiego. Członkami tego zespołu byli m.in. późniejsi założyciele „Halki” – Franciszek Witecki, Teofil Magdziński i Juliusz Prejs. Pod koniec XIX wieku zaczęto nawiązywać pierwsze kontakty z działaczami kół śpiewaczych Wielkopolski, a przede wszystkim Poznania. Wspólne jarzmo niewoli nałożone przez pruskiego zaborcę, wspólnota celów działania, potrzeba zjednoczenia wysiłków – wszystko to spowodowało utworzenie w 1892 roku Związku Kół Śpiewaczych na Wielkie Księstwo Poznańskie, zwanego później Wielkopolskim Związkiem Śpiewaczym.

Decyzją władz tego związku w 1900 roku powołano do życia okręg bydgoski. Objął on zespoły chóralne działające na terenie regencji bydgoskiej, a na stanowisko prezesa powołano Franciszka Witeckiego – prezesa chóru „Halka” w Bydgoszczy.

Rok 1900 stanowi zatem początek dziejów zorganizowanego ruchu śpiewaczego na ziemi bydgoskiej. Chóry amatorskie były istotnym elementem życia kulturalnego, a w pracy zarządu okręgu bydgoskiego bardzo znaczącym było organizowanie Zjazdów Śpiewaczych i Świata Pieśni, w czasie których propagowano polską pieśń narodową, ludową i religijną. Okręg bydgoski obejmował terytorialnie następujące miasta: Bydgoszcz, Fordon, Koronowo, Chełmno, Świecie, Szubin, Kcynię, Rynarzewo, Nakło, Mroczę, Łobżenicę i Wyrzysk.

Do roku 1914 członkami Okręgu Bydgoskiego były następujące zespoły śpiewacze: „Św. Wojciech”, „Halka”, „Moniuszko” oraz „Harmonia” w Nakle, „Halka” w Szubinie, „Św. Cecylia” w Mroczy, „Św. Cecylia” i Koło Śpiewackie z Koronowa, Towarzystwo Śpiewu w Sadkach.

I wojna światowa niemal całkowicie zastopowała działalność towarzystw, a tym samym i naszego okręgu. W całym obwodzie regencji bydgoskiej nie wolno było zorganizować ani jednej lekcji chóru, jako czynności „wysoce niebezpiecznej dla bezpieczeństwa państwa pruskiego”. Wraz z wybuchem I wojny światowej wielu członków chórów zostało wcielonych do armii zaborczej.

Po wojnie reaktywowano działalność ruchu amatorskiego, w tym zespołów śpiewaczych. Sytuacja polityczna w tym czasie była bardzo trudna i złożona. Niemieccy nacjonaliści uniemożliwiali ludności polskiej przygotowanie się do objęcia pełnej władzy w mieście, wywołując różnego rodzaju ekscesy. Mimo to pod koniec 1919 roku Polacy rozpoczęli już konkretne przygotowania do przejęcia władzy w Bydgoszczy. Do tych przygotowań czynnie włączyli się również działacze ruchu śpiewaczego czasów zaboru.

W styczniu 1920 r. połączone chóry Towarzystwa Śpiewu „Halka”, Towarzystwa Śpiewu „Moniuszko” i „ Św. Wojciech” odbyły pierwsze wspólne próby.

Oficjalne przekazanie władzy Polakom miało miejsce 19.01.1920 r., a w dniu następnym – 20.01.1920 r. odbyło się uroczyste powitanie wkraczających do miasta oddziałów Wojska Polskiego. Zjednoczone chóry pod dyrekcją Franciszka Masłowskiego, dyrygenta „Halki” zaśpiewały pieśń „Do Broni” Feliksa Nowowiejskiego.

W pierwszą niedzielę po wkroczeniu wojsk polskich – 25.01.1920 r. odbył się wielki koncert Towarzystwa Śpiewu „Halka”, połączony z przedstawieniem amatorskim. Wykonano wówczas pieśni Stanisława Moniuszki oraz obrazek dramatyczny ze śpiewami „Łobzowianie”.

Pierwsze wspólne próby oraz ten występ połączonych chórów, znanych bydgoskiemu społeczeństwu z lat prześladowań i walki o polskość, uznać należy za początek działalności reaktywowanych zespołów śpiewaczych w wolnej Polsce.

Obecnie amatorskie chóry i orkiestry dęte zrzeszone w strukturach bydgoskiego oddziału Polskiego Związku Chórów i Orkiestr spełniają wiele społecznych funkcji w codziennym życiu miasta i regionu.

Koncertują w bydgoskich kościołach, występują w swych własnych środowiskach, w szkołach, uczelniach, w zakładach pracy. Swe artystyczne dokonania prezentują również podczas imprez charytatywnych w szpitalach, domach pomocy społecznej i innych placówkach. Można powiedzieć, że uczestniczą w najważniejszych wydarzeniach miasta, współtworząc historię Bydgoszczy.

Zespoły PZChiO spotykamy podczas najważniejszych festiwali i konkursów w całej Polsce, gdzie sięgają często po najwyższe laury. Zespoły regularnie koncertują również poza granicami kraju.

Charakterystyczną cechą każdego amatorskiego ruchu jest jego dobrowolność i bezinteresowność, a co za tym idzie, również pewna ideowość. W amatorskich zespołach doceniana jest chęć, zapał i dążenie do wspólnego działania, odkrywania swoich pasji, a członkowie zespołów chcą poświęcać tej działalności swój wolny czas, realizując i wzbogacając swoje marzenia.

 

dr Orlin Bebenow

Prezes PZChiO  oddział w Bydgoszczy